coraddu

In s'oreria populare su metallu prus impreadu fiat sa prata, forsis ca bogadu a foras dae sas minas de prata sardas. Sas butegas de sos chi traballaiant sa prata fiant nàschidas mescamente in Casteddu, Tàtari, Aristanis, Nùgoro, Igrèsias. In custu sèculu, s'est a bellu a bellu difùndidu s'impreu de s'oro, chi a s'ispissu si acumpàngiat a pedras semipretziosas comente granatas, turcheses e corniolas intzìdidas. A sa fantasia creativa de sos orafos est istadu de suportu mannu su coraddu ruju, chi podimus agatare in sas costas nord-otzidentales de sa Sardigna. Unas cantas prendas traditzionales apartenent a s'àmbitu religiosu, comente sas patenas, sas medallas, sos coros, sos ostensòrios, sas crughes e sos rosàrios; àteros tenent funtziones amulèticas: sa sabègia, su corru, s'ogru de Santa Lughia, s'ispuligadente. Ateras galu sunt ornamentos ebbia: ispillas, aneddos, pendentes, collanas, butones, oritzinas, portanuscos, gantzeras e sa tìpica butonera, sèrie de butones in filugrana chi cùngiant sas mànicas de su gipone femminile: su mòdulu culturale ispiradore de s'oreria sarda est de seguru su butone a forma mamellare, sa tècnica de realizatzione si basat in s'impreu de su filu intortigadu a filugrana, chi s'imbòligat, a ispirale, in sa calota. Sos mètodos de lavoratzione incruint finas sa fusione, s'isbaltzu e s'intzisione.

Sa Sardigna est rica de prata, e s'abertura de minas e s'estratzione de su minerale est atestada giai in època antiga. Sos giatzimentos de prus importu sunt in su Sulcis, in sa zona de Guspini e inche Tàtari, in s'Argentiera, de seguru nòidos a sos Fenìtzios e sos Pùnicos. In s'Arta Edade Mèdia, s'atividade minerària e argentìfera at connòschidu una tzerta decadèntzia. Con sa dominatzione pisana, peri gràtzias a s'impreu de sa cuntzessione de sas minas a sos privados, s'atividade torrat a devènnere importante.in su sèculu 14, naschent in Casteddu, Tàtari, Igrèsias e in Bidda de Crèsia, grèmios de traballadores de sa prata, cun istatutos pròpios, separados de su totu dae sos trabballadores de s'oro. Cun s'icoberta de S'Amèrica e s'invasione de sa prata a preju prus bassu, sa prata sarda est intrada in crisi, e fiant istados sos Sabaudos a ripristinare s'atividade de sas cavas sardas. S'abundàntzia de sa matèria prima at fatu in modu chi sa prata siet impitadu in belle totu sas genias de prendas ma finas in sas fortilesas. Sa prata est trabballada a filu o in làmina chi a pustis at a èssere cesellada, intzisa o isbaltzada. Prus rara sa fusione, in istampos de ossu de sèpia.

Sa tècnica prus difùndida pro sa realizatzione de sa prenda sarda est sa filugrana, mescamente cussa in prata, de prus antiga traditzione e chi s'gata cun prus fatzilidade. Sa difusione sua in Sardigna est atribuida a bias a sos Arabos, a sos Pisanos, a sos Ispagnolos, totu pòpulos chi l'ant imparada in aterue. Custa tècnica est basada in sa preparatzione de unu filu, prus o mancu longu, grussu e regulare, in s'antighidade fatu a manos, cun s'agiudu de su caentu e de sos primos trastos rudimentales, pustis sa tècnica si perfetzionat cun s'impreu de su laminatoiu e de sa trafila in atzargiu e pedra dura. Sa filigrana sarda est de duas genias: a die e a note. In sa prima su filu est comente suspèndidu in un'armadura de isbarreddas; in sa segunda est imbetzes aplicadu subra de sa làmina chi componet sa prenda. Sa decoratzione de su tipu a die, finas pro esigèntzias istruturales, est pro su bonu a ispirale, semplitze, dòpia, contrapònnida. Sa filigrana a note, cumponet subra de sa làmina motivos floreales o geomètricos e est a s'ispissu aunidu a sa tècnica de sa granulatzione. Custa est esecutada aplichende sos graneddos de melallu fusu in sa positzione desigiada. sa fusione si otenit caentende cun su cannellu segmentos minores de filu; su metallu isfritende.si si tostat in isfereddas minores e regulare de unu millìmetru de diàmetru.

S’ispilla sarda, a su sòlitu in oro, ma finas in prata, tenet sa funtzione de fermallu de unos cantos capos de su costùmene femminile. In antis de totu su mucadore o sa benda de conca chi fiat fissadu in concas cun un’ispilla. Sas duas partes de su velu fiant aunidas suta de sa barba dae una gantzera, una cadenedda de prata chi colaiat suta de sa gula. Ater’una ispilla manteniat s’iscialle, àteras postas in sas petoras, in sa camisa e in su gipone, cuntribuiant cun funtzione de passantes a su giogu geomètricu de collanas e cadenas. Sa dispositzione prus traditzionale contempla s’ispilla chi sustenit sa collana in positzione tzentrale, faghende.de rùere sos pittosi a costàgiu a manera de formare sa litera M. una spilla manna de oro faghiat parte, cun s’aneddu, sos butones e su rosariu, de sos donos nutziales de s’isposu a s’isposa. Sas tècnicas sunt cussas de sa filugrana o de su traforu in sa làmina. Pro su chi pertocat sas formas sunt vàrias, dae s’ispillone longu pro firmare su mucadore, a sas ispillas cumplicadas chi irrichint su costùmene, finas sa forma e sos decoros diferint dae zona a zona. Famada est s’ispilla de Oliana, in oro, costituida dae una làmina a forma de losanga irrichida dae una sèrie de pedras coloradas. Ateras formas ricurrentes sunt su frocu, finas cun pendente, su frore, sa fògia, sa parma, formas tzirculares cun bordos filigranados chi ammentant su sole, sos isteddos, sa cometa. E finas mariposas, columbas, e àteros pugiones.S’ispilla est irrichida dae perlinas, granatos e àteras pedras coloradas.

Sa collana longa, de oro o de prata, est s’ogetu prus difùndidu in s’oreria traditzionale sarda. In su costùmene de sa festa, collanas e gantzeras formant geometrias cumplicadas. Sas cadenas, pro su bonu de prata, si teniant in su tzucu, finas giradas prus bias, o ligadas, in manera astrinta meda, in su chitzu pro lu issutilicare. Sas collanas de sa Barbàgia sunt de fatura sèmplitze, a màllias o a làminas traforadas o decoradas cun disignos de cadderis, coros, pugiones. A sa cadena de poònnere in su chitzu si apigaianat fortilesas e ogeteddos de prata de bellesa. In sa zona campidanesa nòidu su cadenatzu, una cadena, finas de oro, longa a sos ghenugros, in ue si poniat a a s’ispissu su relògiu. Una cadena de prata, a màllia dòpia, est s'ùnica presente in sun costùmene maschile. B’at una variedade manna in sas dimensiones e in sas formas de sas màllias, sèmplitzes o dòpias, e de sas làminas, traforadas o isbalzate, incise o cesellate. Variedade finas in sa gamma de sas collanas, mutidas guturadas in su Nugoresu e cannacas in su Campidanu. Sa prus semplitze est fata cunt elementos isfèricos,tzilìndricos, ovoidales o a barilotu, minoreddos itzacados in unu cordioleddu. Sos materiales sunt su coraddu lìciu, o prus caras, s’oro e sa prata finas in filigrana, pedras tostas e isfereddas de pasta de bidru coloradu, perla e perlinas, granatos, sonàgios de prata, cunchiglias. Sa prus difundida est sa collana de coraddu ruju, de radu in nieddu, realizada finas in filos parallelos, tenet sos elementos dispostos cunforma a diametros decrescentes dae su tzentru a sos bordos. In sa guturrada de Oliana su coraddu est alternadu a sas làminas de oro sbalzato o a chicos de filigrana. Sas cannacas campidanesas sunt pro su bonu de oro, cun elementos isfericos, ovales o filigranados, finas postos a costàgiu. Una cannaca particulare est sa de coraddu, cungiada in su gatzile dae duos latzos de velludu nieddu. Ma sa collana prus famada est su lasu, latzu in ispagnolu. Est fata cun unu nastru de velludu nieddu cun unu pendente mannu in filifgrana de oro, cun oritzinas abinadas. Custu pendente est devènnidu cun su tempus una prenda de balore mannu, impretziosidu dae pedras e finas dae diamantes.

Su butone sardu est una prenda difùndida in manera uniforme in totu s’ìsula, sena particulares variatziones. Pro su prus de oro, ma finas de prata, in còpia de gemellos o in filas longas (sa butonera), mannu, a bias mannu mannu, est prus de sos àteros ligadu a su costùmene. Est fatu in filugrana a die o in làmina, intortigada in sa caraterìstica forma cunvessa, tzirculare, cun unu coradeddu o àtera pedredda in su cùcuru paret chi rapresentet su sinu de sa dea pùnica Tanit, sìmbulu de sa fecondidade. Difùndidas finas sas formas a isfera o a pigna sa làmina trabballada cun filigrana a note e cugugiada dae granos a manera de formare sos clàssicos motivos vegetales, animales, geomètricos, aràldicos. Prus rara est sa làmina liscia o traforada. Curiosu est unu butone a piastra ricavadu dae monedas antigas o foras de tzirculatzione. Duos butones gemellos mannos cùngiant su tzugru de sa camisa cando chi,infilados in sas traes, cungiant in su brutzu gipones maschiles e feminiles. Sa butonera, una fila de deghe o binti butones, finas presos intre issos dae una cadena, cungiat sas mànicas ampras de sas camisa femminile, aberta dae su cuidu a su brutzu. In sos ritos traditzionales de asseguròngiu e de cojuiu s’isposu donat duos butones pro su tzucu e sa butonera, paris cun s’aneddu e su rosàriu cun su pendente.

Sas oritzinas sardas sunt mutidas narvas, lòrigas, arrecadas, cunforma a sas localidades. Sunt de oro o de prata, in filugrana, cun pendentes e a bias cun perlas o pedras incastonadas; meda presente su coraddu. Dae sas forma prus semplitze, a aneddu, che fiat donadu a sas pitzineddas pro su batìgiu, si colat a cusas prus complicadas: chircos de filugrana cun una figura in tzentru; formas isfèricas sèmplitzes, a mura, pira, pro s’oritzina in filugrana; oritzinas a pendente, de coraddu, perla, pedra tosta, bidru coloradu; su frocu in filugrana de oro, cun pendente a frocu peri issu, decoradu cun iscaramatzas e ismaltos, tìpicu de sa zona de Casteddu. Prus sèrias sas oritzinas chi leant sa forma de su butone filugranadu, isfèricu, ovale o a pigna, e cussos a pendente sèmplitze, a gùtia o de forma prus illonghiada, in coraddu, perlas o cun unu cammeu. Est in coraddu un’oritzina chi oe agradat meda, chi cun s’impreu de sas isferedda de coraddu ruju ammentat sa forma de sa mura.

Su rosàriu sardu est a s’ispissu mannu, vistosu, gasi chi a s’ispissu est apigadu in concas de letu, intritzadu cun sa parma pascuale. Est a su sòlitu de prata, dae carchi tempus finas de oro, de filigrana, cun granos mannos elaborados meda. A bias est elaboradu meda est finas su pendente costituidu dae una medalla filigranada o dae unu crutzifissu complicadu in làmina traforada e filugrana. Sa medalla tenet unu santu in su tzentru, iscolpidu a totu tundu: su Cristos, S’adolorada, sa Madonna cun su pitzinnu; su crutzefissu tenet a sos bator bratzos àteros pendàllos, in rica filugrana, e in mesu una teca minore cun imàgines sacras o cantzos de tessutu damascadu, forsis leados dae paramentos sacros. Sos granos podent èssere in coraddu, ruju o nieddu, pedras tostas, bidru coloradu, linna, matriperla. Su rosàriu de su corredu nutziale, donu de s’isposu, fiat de oro, irrichidu cun pedras, coordinadu cun sos butones e s’ispilla.

Sos aneddos sardos, de oro e de prata, sunt de formas e dimensioses vàrias, cun o sena pedras. Difùndidu meda, comente donu de asseguròngiu, s’aneddu de oro cun su motivu de sa manunfide, sas maneddas chi s’astringhent in su castone a piastra, de segura derivatzione dae sa figura romana de sa dextrarum junctio. In ocasione de su ritu de s’assiguròngiu b’at unu cuncàmbiu cumplessu de aneddos intre sos isposos, intre sa sogra e sa nura, cun ambos babos. Abinadu a sas oritzinas, s’aneddu est incastonadu cun perlas, mescamente iscaramatzas, coraddu e pedras tostas, chi teniant finas funtziones magicoapotropaicas, de radu cun pedras pretziosas. Intre sas pedras tostas fiat impreadu mescamente su granatu, meda difùndidu in Sardigna. S’incastonadura fiat fata a dentellos cun unu bordu ribàtidu in sa pedra. In su Campidanau sas fèminas nòbiles mustraiant aneddos finas cun dòighi pedras pretziosas. Sos aneddos prus pòveros teniant imitatziones in pasta de bidru coloradu cun òssidos metàllicos e bidru trasparente ebbia, e su colore fiat dadu dae una làmina colorada posta in suta. Ateros aneddos fiat petzi de oroi, cun castones a piastra intzisa cun lìteras de s’alfabetu, o intzisiones e isbaltzos in forma de casteddos, columbas e motivos aràldicos o simbòlicos. Su motivu de su casteddu a forma de crughe, fata cun pedras de medas colores, mescamente su granatu, est torradu a leare in unu caraterìsticu aneddu de sa Barbàgia.

Su bratzale no est particularmente difùndidu in s’oreria sarda, forsis ca su muntone de randas e butones filigranados chi cungiaiant sas mànicas a sos brutzos non che cunsentiat s’esibizione. Cando b’est tenet sa funtzione de antìdotu contra a su maluogru. Su bratzale sardu est sèmplitze meda, irrichidu cun pedras tostas, incastonadas intre sas màllias o dae pendente minores de prata. Petzi in su costùmene de Cuartu b’at una testimonia segura de sas presèntzia de bratzales.

Sa gantzera, atzessòriu de sa bestimenta populare maschile e femminile, est una cadenedda de prata, prus o mancu longa, dotada de piastrinas a sos duos cabos, est impreada pro cungiare determinados capos de su costùmene traditzionale; su mucadore de pònnere in conca, cungiadu cun sa gantzera suta de sa barba, su gropete e isparpellìisciu maschile, su gipone e s'isparpellìsciu femminile; pro sa varda de sas fèminas si impreat una gantzera particulare, dotada de àter’una cadena, cun funtzione decorativa, chi est dassada a un'ala. Paris cun su tipu prus semplitze, a cadena, b’at ogetos prus cumplessos, in làmina traforada o intzisa, de radu iscagiada in istampos otènnidos dae s’ossu de sa sèpia. Sas làminas, che a sa piastras a sos cabos, tenent motivos de animales, caratzas, finas orrorosas, cun funtzione apotropaica, su motivu traditzionale de sos pugiones contrapònnidos cun arbore in mesu. Sa gantzera maschile est imbetzes semper a cadena.

Sa lavoratzione de sos cammeos faghet parte de sa lavoratzione òrafa mediterrànea. Pro meda tempus ismentigada, oe est bivende in Sardigna una riscoberta interessante in sas localidade in ue si trabbalat su coraddu: s’Alighera, Bosa, Cabras, Aristanis, Casteddu e Tàtari. In combinatzione cun su coraddu sunt presentadas sas corniolas sagomadas: de ispiratzione e gustu prus modernu sos cammeos realizados cun còtzulas e ònitze. Su cammeu est impreadu pro irrichire sos aneddos de oro, sas oritzinas, sas ispillas, e sos pendentes pro collana.

Apigados a sa junchìllia, sa cadena de prata astrinta in su chitzu, una sèrie de fortilesas e ogeteddos diferentes, pro su bonu de prata, cumpretant su corredu de sas prendas. Peri si in aparèntzia destinados a usos diversos, comente s’igiene personale, a pàrrere de sos antropòlogos sunt totu ogetos cun funtzione màgicu-apotropàica. Antidotu contra a su maluogru est s’ogru de Santa Lughia, connòschidu in totu su Mediterràneu, chi est s’operculu de su murice, unu gasteropede comunu in sos mares nostros. Pro sa coloratzione sua e su disignu ammentat un’ogru, fiat impitadu pro fàghere fortilesas contra a su dolore de conca e sas maladias de s’ogru; comente peri una cantas còtzulas vulvares, dentes de iscualu, chi s’agatant a s’ispissu in sas prajas, o zannas de sirbone, fiant incastonadas in sa prata e dotadas de unu aneddu pro èssere apigadas a sa cadena. Incastonados in sa prata peri sos coccos o pinadellus, fortilesas pro sos pitzinnos, finas cun sas funtzione de ciuccios, chi fiant postos intre sas fascas o apigadas in su briossolu, fatos cun pedras coloradas, pasta de bidru birde o biaita, o coraddu (in Nùgoro mutidu chiliarju). A su coraddu s’at dadu semper unu podere màgicu mannu, b’at totu una sèrie de pendentes e fortilesas cun formas fàllicas, de sa manufica, de su pùngiu. Curiosos sunt àteras fortilesas che a sos sonàgios in làmina de prata, o ricavados dae ogetos de iscartu (mànicos o cantzos de tzicheras in porcellana e de discheddas) o cuntenidores de bidru minores chi cuntenet cantos de paràmetros sacros damascados, santeddos, fogigheddos cun formulas rituales e pregadoria). A mesu caminu intre sa fortilesa e sa prenda, sos pendentes de pedra tosta o pasta de bidru colorada, apigados a cadenas e collanas. Ater’una categoria sunt sos ogetos de igiene personale chi sas fèminas teniant in su costùmene de sa festa. Sunt sos ispuligadentes, ogetos de làmina de prata trabballados a isbaltzu e intzisos, cun sas formas de pugiones, caddos cun sas alas, mostros, coros, cun sos cabos chi agabant a un’ala a punta a s’àtera cun una cullera minore, impreados pro innetare sas dentes, sas ungras e sas origras. In sa realidade teniant poderes contra a su maluogru gasi comente sas nuscheras, ampulledads de bidru o de prata portanuscos ma chi cunteniant a bias fògios cun formulas màgicas e oratziones compo tsas ad hoc dae su preideru. Sas nuscheras de prata sunt in làmina sèmplitze o decoradas finas cun decoratzione de filugrana e dotadas de unu tupone e de una cadenedda.

Sos òrafos e sos chi trabballaint sa prata teniant s’òbrigu de fàghere sos petzos de s’arredu sacru:càlighes, prateddos e ampollas de prata, ostensòrios. So petzos mègius tenent motivos chi no apartenent a sa traditzione de s’oreria sarda e sunt atribuidos a artesanos istràngios, singiale chi sos sardos non si sunt distintos. Una tzerta tipitzidade tenent sas iscatuleddas de prata cun funtzione de relichiàriu mutidas nudeus, contratzione de agnus dei. Si poniant in intro relìchias, oratziones e ogeteddossacros o magicos. A s’ispissu s’iscatuledda, chi cunteniat finas cunfessione dolorosas de fatos criminosos, fiat dassada in cresia pro òtennere su perdonu. Custos relichiarios sunt de forma tzilìndrica, bassos, cun base tzirculare o ellìtica, in làmina de prata e dassat bìdere cantzeddos minores de tessutu polìcromu o àter’una cosa chi b’at in intro.